Hoe jodium in te nemen: dosering, tijdstip, duur

Jodiumpreparaten behoren tot de eenvoudigste supplementen: één klein tabletje per dag. Maar juist door die eenvoud worden ze vaak 'voor de zekerheid' ingenomen, gecombineerd met andere jodiumhoudende producten of gebruikt zonder rekening te houden met de toestand van de schildklier. De redactie legt uit hoe je bepaalt of je jodium nodig hebt, in welke dosis, wanneer je het inneemt en hoe lang.

Eerst het voedingspatroon, dan de tablet

De dagelijkse jodiumbehoefte van een volwassene bedraagt 150 µg. De hoofdvraag is niet 'hoeveel innemen', maar 'hoeveel ontbreekt'. Om die te beantwoorden moet je beoordelen welke jodiumbronnen al in je voedingspatroon zitten.

De belangrijkste daarvan is gejodeerd zout. Als je thuis kookt met gejodeerd zout, regelmatig zuivelproducten en eieren gebruikt en minstens een paar keer per week zeevis eet, is een aanzienlijk deel van de behoefte al gedekt. In dat geval kan een supplement overbodig zijn.

Het risico op een onvoldoende inname is daarentegen hoger bij wie gewoon of 'Himalaya'-zout gebruikt, geen vis en zuivel eet, een veganistisch voedingspatroon aanhoudt of het zout streng beperkt. Voor sporters die veel zweten kan het jodiumverlies via zweet een aanvullende factor zijn, hoewel de omvang ervan onvoldoende is onderzocht.

Het is goed te onthouden dat de populatie-aanbevelingen van de WHO over jodium vooral op de jodering van zout zijn gebaseerd. Supplementen zijn een instrument voor bepaalde groepen, en geen verplicht onderdeel van ieders voedingspatroon.

1. Controleer of je gejodeerd zout gebruikt.
2. Beoordeel hoe vaak je vis, zeevruchten, zuivel en eieren gebruikt.
3. Houd rekening met het jodium in multivitaminen en andere supplementen.
4. Bij schildklieraandoeningen — alleen op aanbeveling van een arts.

Dosering: richtlijnen voor verschillende groepen

De aanbevolen jodiuminname bedraagt volgens het Institute of Medicine van de VS 150 µg voor volwassenen, 220 µg voor zwangeren en 290 µg voor vrouwen die borstvoeding geven. De WHO beveelt zwangeren en wie borstvoeding geeft 250 µg per dag aan. Deze cijfers betreffen de totale inname uit alle bronnen.

Voor preventie worden meestal kaliumjodidetabletten met een gehalte van 100 of 200 µg jodium gebruikt. Voor een volwassene met een jodiumarm voedingspatroon volstaat doorgaans 100–150 µg per dag in de vorm van een supplement. Voor zwangeren en vrouwen die een zwangerschap plannen, bevelen de richtlijnen van de American Thyroid Association (2017) een dagelijks supplement met 150 µg jodium aan.

De bovengrens voor volwassenen bedraagt 1100 µg per dag volgens het IOM en 600 µg volgens de schatting van het Wetenschappelijk Comité voor de menselijke voeding van de EU. Gezien de mogelijke aanvullende bronnen (zout, zeevruchten, vitaminecomplexen) is er geen reden om supplementen in doses die deze grenzen naderen in te nemen.

Voor sporters is geen aparte verhoogde norm vastgesteld. De logische benadering is de standaardnorm te waarborgen, en wie in de hitte traint en geen gejodeerd zout gebruikt, kan met een arts een preventieve dosis van 100–150 µg bespreken.

Vormen van jodium en tijdstip van inname

De standaard en best onderzochte vorm is kaliumjodide. Het wordt vrijwel volledig in het maag-darmkanaal opgenomen, onafhankelijk van de inname van voeding. Jodium zit ook in veel multivitaminecomplexen, doorgaans in doses van 75–150 µg.

Supplementen met kelp of andere algen zijn minder voorspelbaar: het jodiumgehalte in de grondstof varieert sterk en is niet altijd gestandaardiseerd. Als je zo'n product kiest, let dan op een duidelijk vermelde hoeveelheid jodium per portie.

Het tijdstip van inname is voor jodium niet kritisch. Het is handig het 's ochtends in te nemen, tijdens of na het ontbijt, samen met andere vitaminen. De enige belangrijke regel is regelmaat: jodium stapelt zich buiten de schildklier niet in aanzienlijke hoeveelheden op, dus een dagelijkse matige inname is beter dan incidentele grote doses.

Bij mensen die levothyroxine gebruiken, beïnvloedt jodium de opname ervan niet zoals calcium of ijzer dat doen, maar de vraag naar de zinvolheid van jodium bij schildklieraandoeningen wordt door een endocrinoloog beslist. Een alcoholische jodiumoplossing en Lugol-oplossing zijn geen middelen voor dagelijkse preventie.

Duur van de inname en controle

Jodium is, net als calcium, geen 'kuur'-supplement. Het dekt een blijvende behoefte, dus het heeft zin het zo lang in te nemen als er een tekort in het voedingspatroon blijft bestaan. Als je bent overgestapt op gejodeerd zout en regelmatig vis en zuivel eet, kun je het supplement stopzetten.

Voor zwangeren en vrouwen die borstvoeding geven wordt de inname doorgaans voortgezet gedurende de hele periode van zwangerschap en lactatie, op aanbeveling van een arts.

Voordat je met een langdurige inname begint, is het verstandig de schildklierfunctie te controleren, vooral als er in de familie schildklieraandoeningen voorkwamen, je een verdikking van de hals of knobbels opmerkt, of symptomen van hypo- of hyperthyreoïdie. De basisonderzoeken zijn TSH en vrij T4, zo nodig antistoffen tegen thyroperoxidase en een echografie.

Een jodiumanalyse in een eenmalige urineportie is vooral geschikt voor populatiestudies: de WHO beoordeelt de jodiumvoorziening aan de hand van de mediaan in een groep, terwijl bij één persoon de waarde van dag tot dag schommelt. Daarom zijn voor individuele controle een beoordeling van het voedingspatroon en de schildklierhormonen belangrijker.

Als er bij de inname van jodium hartkloppingen, tremor, slapeloosheid, plotseling gewichtsverlies of juist een uitgesproken vermoeidheid en oedeem optreden, stop dan de inname en raadpleeg een arts.

Veelvoorkomende fouten

De eerste fout is het dubbelen van bronnen. Iemand neemt een multivitamine met jodium, een aparte jodiumtablet en daarnaast nog een 'schildkliercomplex' met algen. De totale dosis kan ongemerkt de bovengrens overschrijden.

De tweede is het gebruik van jodium als 'vetverbrander' of 'energiemiddel'. Bij een normale jodiumstatus verhoogt extra jodium het niveau van schildklierhormonen niet en versnelt het de stofwisseling niet, terwijl grote doses de werking van de klier kunnen verstoren.

De derde is het zelfstandig innemen van jodium bij bekende schildklieraandoeningen: een nodulair struma, auto-immuunthyreoïditis of de ziekte van Graves. In deze situaties is de reactie op jodium onvoorspelbaar, en neemt een endocrinoloog de beslissing.

De vierde is het inwendig gebruik van een alcoholische jodiumoplossing, 'jodiumroosters' als manier om 'een tekort te controleren' of het inwendig gebruik van Lugol-oplossing volgens internetprotocollen. Geen van deze methoden heeft een wetenschappelijke onderbouwing, en sommige zijn gevaarlijk.

• Tel het jodium uit alle supplementen bij elkaar op.
• Gebruik jodium niet om af te vallen.
• Bij schildklieraandoeningen — alleen op voorschrift van een arts.
• Neem antiseptische jodiumoplossingen niet inwendig in.

Conclusies van de redactie

De basispreventie van jodiumtekort bestaat uit gejodeerd zout en gevarieerde voeding; supplementen zijn nodig voor wie het voedingspatroon geen 150 µg per dag levert, en voor vrouwen in de periode van zwangerschapsplanning, zwangerschap en lactatie.

De typische preventieve dosis voor volwassenen is 100–150 µg kaliumjodide per dag; het tijdstip van inname is niet kritisch, belangrijker zijn regelmaat en het vermijden van dubbele bronnen.

De inname duurt zolang er een tekort in het voedingspatroon is, en bij welke schildklieraandoening dan ook schrijft alleen een endocrinoloog jodium voor.

We raden ook aan 'Bijwerkingen van jodium', 'Jodium: wat het is en hoe het werkt' en 'Het nut van jodium voor sporters: de wetenschappelijke basis' te lezen.

Bronnen

1. Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. Washington, DC: National Academy Press; 2001.
2. World Health Organization, UNICEF, ICCIDD. Assessment of iodine deficiency disorders and monitoring their elimination: a guide for programme managers. 3rd ed. Geneva: WHO; 2007.
3. Scientific Committee on Food. Opinion of the Scientific Committee on Food on the Tolerable Upper Intake Level of Iodine. Brussels: European Commission; 2002.
4. Alexander EK, Pearce EN, Brent GA, et al. 2017 Guidelines of the American Thyroid Association for the diagnosis and management of thyroid disease during pregnancy and the postpartum. Thyroid. 2017;27(3):315–389.
5. Zimmermann MB. Iodine deficiency. Endocr Rev. 2009;30(4):376–408.
6. Leung AM, Braverman LE. Consequences of excess iodine. Nat Rev Endocrinol. 2014;10(3):136–142.