Wie geen calcium mag innemen

Calcium wordt zonder recept verkocht en wordt daarom vaak gezien als een supplement 'voor iedereen'. In werkelijkheid bestaat er een hele reeks aandoeningen waarbij extra calcium gevaarlijk kan zijn of voorzichtigheid en medische controle vereist. De redactie heeft de absolute en relatieve contra-indicaties gesystematiseerd, evenals situaties waarin overleg nodig is voordat je met de inname begint.

Absolute contra-indicaties

Een absolute contra-indicatie is een situatie waarin de inname van een calciumsupplement in principe niet is toegestaan zonder een speciale medische beslissing. Voor calcium is dat in de eerste plaats hypercalciëmie — een verhoogd calciumgehalte in het bloed door welke oorzaak dan ook.

Hypercalciëmie is op zichzelf een symptoom waarachter hyperparathyreoïdie, kwaadaardige tumoren, een overdosis vitamine D, langdurige immobilisatie of andere aandoeningen kunnen schuilgaan. Extra calcium verergert in zo'n situatie het probleem: er ontstaan dorst, frequent urineren, misselijkheid, zwakte en hartritmestoornissen.

De tweede absolute contra-indicatie is hypercalciurie, oftewel een overmatige uitscheiding van calcium via de urine, vooral wanneer die gepaard gaat met de vorming van calciumstenen. Calcium is ook gecontra-indiceerd bij nefrocalcinose — de afzetting van calciumzouten in het nierweefsel.

De bijsluiters van geneesmiddelen met calcium vermelden aanvullend een individuele overgevoeligheid voor de bestanddelen. Bij bruis- en kauwvormen kunnen dat zoetstoffen zijn (aspartaam is bijvoorbeeld gecontra-indiceerd bij fenylketonurie), aroma's of kleurstoffen.

Nieraandoeningen en niersteenlijden

De nieren zijn het belangrijkste orgaan dat de uitscheiding van calcium regelt. Bij chronische nierziekte raakt dit mechanisme verstoord en verandert tegelijkertijd de stofwisseling van fosfor en vitamine D. Bij mensen met CNZ schrijft alleen een nefroloog calcium en de doses ervan voor, want in sommige situaties worden calciumzouten als fosfaatbinders gebruikt, terwijl ze in andere juist worden beperkt vanwege het risico op vaatverkalking.

Bij niersteenlijden is de situatie niet eenduidig. Prospectieve gegevens van Curhan en collega's toonden aan dat voldoende calcium uit voeding samenhangt met een lager risico op stenen, omdat het oxalaten in de darm bindt. Daarom wordt calcium uit de voeding mensen met calciumoxalaatstenen doorgaans niet ontzegd.

Supplementen zijn echter een ander verhaal. In de studie Women's Health Initiative hingen calciumsupplementen met vitamine D samen met een verhoogde frequentie van nierstenen. Voor iemand die al eens stenen heeft gehad, is dit een gewichtig argument om niet zonder overleg met een uroloog met de inname te beginnen.

Als een arts een supplement zinvol acht, kan hij een 24-uursurineonderzoek op calcium, oxalaten en citraat voorschrijven, een bepaalde vorm aanraden (vaak citraat) en inname strikt met voeding. Zelf zo'n beslissing nemen is niet verstandig.

Endocriene en granulomateuze aandoeningen

Primaire hyperparathyreoïdie is een aandoening waarbij de bijschildklieren een overmaat aan parathormoon produceren. Dit is een van de meest voorkomende oorzaken van hypercalciëmie bij volwassenen. Bij mensen met deze diagnose stemt een endocrinoloog de calciumsupplementen af, waarbij hij het calciumgehalte in bloed en urine beoordeelt.

Sarcoïdose en andere granulomateuze aandoeningen (tuberculose, sommige lymfomen) gaan gepaard met de extrarenale vorming van de actieve vorm van vitamine D — calcitriol. Hierdoor neemt de darm meer calcium op, en zelfs gebruikelijke doses supplementen kunnen hypercalciëmie uitlokken.

Voorzichtigheid vergen ook aandoeningen met langdurige immobilisatie — bijvoorbeeld na blessures bij sporters. Tijdens volledige immobilisatie verliezen de botten intensief calcium, stijgt het niveau ervan in bloed en urine, en kan extra inname ongewenst zijn.

Bij hypothyreoïdie is calcium niet gecontra-indiceerd, maar het is cruciaal het niet gelijktijdig met levothyroxine in te nemen: calcium vermindert de opname van het hormoon, wat tot een onvoldoende compensatie van de aandoening kan leiden.

• Primaire hyperparathyreoïdie — alleen onder toezicht van een endocrinoloog.
• Sarcoïdose, tuberculose, lymfomen — risico op hypercalciëmie, zelfs bij gebruikelijke doses.
• Langdurige immobilisatie — de zinvolheid met een arts bespreken.
• Hypothyreoïdie in behandeling — calcium en levothyroxine ten minste 4 uur uit elkaar plaatsen.

Medicijnen waarmee calcium onverenigbaar is of een interval vereist

Sommige interacties maken calcium niet gecontra-indiceerd, maar vereisen een strikte spreiding van de innames in de tijd. Tetracycline-antibiotica en fluorochinolonen vormen met calcium onoplosbare complexen; gelijktijdige inname kan de effectiviteit van de infectiebehandeling verminderen.

Bisfosfonaten, die bij osteoporose worden voorgeschreven, worden op een lege maag en apart van alle calciumpreparaten ingenomen, anders worden ze vrijwel niet opgenomen. Ook ijzer- en zinkpreparaten worden slechter opgenomen naast calcium.

Gevaarlijker zijn de interacties met thiazidediuretica, die de uitscheiding van calcium via de urine verminderen en samen met supplementen hypercalciëmie kunnen veroorzaken. Hartglycosiden (digoxine) hebben bij een verhoogd calciumgehalte een hoger risico op toxische ritmestoornissen. Bij mensen die deze middelen gebruiken, schrijft alleen een arts calcium voor.

Het is belangrijk ook de verborgen bronnen van calcium te onthouden: maagzuurremmers op basis van calciumcarbonaat, multivitaminen, gewrichtscomplexen. De combinatie van meerdere van zulke producten met grote doses vitamine D is beschreven als oorzaak van het calcium-alkalisyndroom (Patel, Goldfarb, 2010).

Bijzondere groepen: zwangeren, kinderen, ouderen, sporters

Tijdens de zwangerschap en borstvoeding neemt de behoefte aan calcium niet toe boven de norm voor de betreffende leeftijd, omdat het lichaam de opname-efficiëntie verhoogt. In regio's met een lage calciuminname beveelt de WHO echter supplementen aan ter preventie van pre-eclampsie. Alle supplementen tijdens de zwangerschap moeten met een arts worden afgestemd.

Aan kinderen en jongeren worden calciumsupplementen zonder indicatie niet aanbevolen: in de meeste gevallen kun je de behoefte beter via voeding dekken. De doseringen voor kinderen verschillen van die voor volwassenen, en het risico op een onopzettelijke overdosis met 'snoep'-kauwtabletten is reîl.

Ouderen gebruiken vaker meerdere medicijnen en hebben een verminderde maagzuurgraad en nierfunctie. Voor hen is het bijzonder belangrijk rekening te houden met interacties, een vorm te kiezen die geen zuur vereist en de bovengrens van 2000 mg per dag niet te overschrijden.

Sporters die grote doses vitamine D, maagzuurremmers of diuretica gebruiken (bijvoorbeeld in gewichtssporten), moeten het cumulatieve risico op hypercalciëmie onthouden. Diuretica staan overigens op de Verboden Lijst van WADA als maskerende middelen.

Conclusies van de redactie

Calciumsupplementen mogen niet worden ingenomen bij hypercalciëmie, hypercalciurie en nefrocalcinose. Deze aandoeningen vereisen het achterhalen van de oorzaak, niet een extra mineraal.

Chronische nierziekte, niersteenlijden, hyperparathyreoïdie, sarcoïdose en het gebruik van thiaziden of digoxine zijn situaties waarin een arts de beslissing over calcium neemt.

Met antibiotica, bisfosfonaten, levothyroxine, ijzer en zink kan calcium alleen met een tussenpoos in de tijd worden gecombineerd.

Meer over de risico's en de juiste dosering leest u in onze artikelen 'Bijwerkingen van calcium', 'Hoe calcium in te nemen: dosering, tijdstip, duur' en 'Waarmee calcium te combineren'.

Bronnen

1. Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes for Calcium and Vitamin D. Washington, DC: National Academies Press; 2011.
2. Curhan GC, Willett WC, Rimm EB, Stampfer MJ. A prospective study of dietary calcium and other nutrients and the risk of symptomatic kidney stones. N Engl J Med. 1993;328(12):833–838.
3. Jackson RD, LaCroix AZ, Gass M, et al. Calcium plus vitamin D supplementation and the risk of fractures. N Engl J Med. 2006;354(7):669–683.
4. Patel AM, Goldfarb S. Got calcium? Welcome to the calcium-alkali syndrome. J Am Soc Nephrol. 2010;21(9):1440–1443.
5. Singh N, Singh PN, Hershman JM. Effect of calcium carbonate on the absorption of levothyroxine. JAMA. 2000;283(21):2822–2825.
6. World Health Organization. Guideline: Calcium supplementation in pregnant women. Geneva: WHO; 2013.
7. World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code: International Standard — Prohibited List. Montreal: WADA; чинна редакція.